Prawo Jante

Sięgnęłam po książkę Filipa Springera przede wszystkim ze względu na nazwisko autora. Czytałam jego „Miedziankę”, która na długo zapadła mi w pamięć. Nie wiedziałam czego spodziewać się po nowej opowieści autora – „Dwunaste: Nie myśl, że uciekniesz”. I tak wyruszyłam w podróż do Danii, a nawet szerzej, do Skandynawii. Trafiłam na wyspę Mors, nad cieśninę Limfjorden do miasteczka Nykøbing Mors. Wyruszyłam w poszukiwaniu Jante.

O prawie Jante (po duńsku Janteloven) nie wiedziałam nic. Prawo Jante to zespół zasad, które opisywać mają egaliratną naturę Skandynawów. Janteloven zostało po raz pierwszy sformułowane przez norweskiego pisarza duńskiego pochodzenia, Aksela Sandemose, w książce ”Uciekinier przecina swój ślad”.

Czytam prawo Jante i włos jeży mi się na głowie:

  1. Nie sądź, że jesteś kimś wyjątkowym.
  2. Nie sądź, że nam dorównujesz.
  3. Nie sądź, że jesteś mądrzejszy od nas.
  4. Nie sądź, że jesteś lepszy od nas.
  5. Nie sądź, że wiesz więcej niż my.
  6. Nie sądź, że jesteś czymś więcej niż my.
  7. Nie sądź, że jesteś w czymś dobry.
  8. Nie masz prawa śmiać się z nas.
  9. Nie sądź, że komukolwiek będzie na tobie zależało.
  10. Nie sądź, że możesz nas czegoś nauczyć.

W dalszej części książki Sandemose pojawia się też punkt jedenasty: Nie sądź, że jest coś, czego o tobie nie wiemy. 

Podróż Filipa Springera rozpoczyna się w miasteczku Nykøbing Mors, miejscu urodzenia Sandemosego. W wydanej w 1933 roku powieści ”Uciekinier przecina swój ślad”, Sandemose opisuje fikcyjne miasteczko Jante, którego mieszkańcy żyją zgodnie z powyższymi jedenastoma zasadami. Obraz Jante nie napawa optymizmem. Jego mieszkańcy to oszuści, złodzieje, pedofile.  Jante, choć fikcyjne, szybko rozpoznane zostało jako Nykøbing Mors, ku oczywistemu oburzeniu jego mieszkańców.

Autor reporterskiej opowieści podejmuje się zadania niezwykle karkołomnego. Wyrusza na spotkanie z fikcyjnym światem Jante. Wyrusza też na spotkanie z Olem, jedyną znaną mu osobą, która od Jante nie ucieka, ale go poszukuje. Jak pojąć świat Jante bez znajomości języka? Jak dotrzeć do zamkniętych w sobie Duńczyków, dla których prawo Jante jest jednocześnie odstręczające, jak i obowiązujące?

Springer wykazuje się niezwykłym reporterskim uporem i zmysłem obserwacji. Jednak najbardziej zadziwiające jest to, że jego książka to reportaż o tym, jak nie udaje się porozmawiać z głównym bohaterem.

Książka „Dwunaste: nie myśl, że uciekniesz” ma też ciekawą formę. Podzielona jest na kilka reporterskich wątków. Rozdziały zatytułowane Mosty  to krótkie miniatury poświęcone duńskim mostom, które czasem łączą, ale też równie często dzielą. Rozdziały Książka opowiadają o poszukiwaniach egzemplarza „Uciekiniera…”, na obwolucie którego fikcyjni bohaterowie powieści zostali przyporządkowani autentycznym mieszkańcom Nykøbing Mors. Wątek Ole to opis prób nawiązania kontaktu z właścicielem jachtu Espen Arnakke, nazwanego tak na cześć imienia i nazwiska głównego bohatera powieści Sandemosego. Podróż – to niejako osnowa reportażu, opis licznych spotkań i rozmów autora, dzięki którym zgłębia on skandynawską naturę.

We mnie ta podróż po Skandynawii pozostawia mieszane uczucia. Dania i Norwegia od lat wygrywają w rankingach na najszczęśliwsze kraje świata. Czy dlatego, że wszyscy są tutaj równi, a zasłony w domach zawsze są podniesione? Czy dlatego, że prawo Jante stanowi lekcję pokory i zapewnia równość wszystkim obywatelom? Może po prostu wszyscy są szczęśliwi, bo tak nakazuje prawo Jante?

W książce Springera jest jeszcze coś. Zdjęcia, a na nich puste ulice duńskich miasteczek, takie same domy z czerwonej cegły, otoczone takimi samymi żywopłotami. I dwunasty punkt, który autor dopisuje do listy z Jante:  Nie myśl, że uciekniesz.

Dwunaste: Nie myśl, że uciekniesz
Autor: Filip Springer
Wydawnictwo Czarne, 2019

4 myśli w temacie “Prawo Jante”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s